فرض عدم امكانِ إعمالِ « ولايت و نيابتِ نوّاب عام » مطرح مىكند . « 1 » امّا مسئلهء انحصار سلطنت مشروعه در حكومت معصوم عليه السلام و تقسيم سلطنتِ غير مشروعه به عادله و غير عادله - كه در تلگراف فوق آمده است - نيز در راستاى مطالب ذكر شده ، قابل تحليل است و نمىتوان همانند يك نوشتهء فقهى - كلامىِ صرف با آن برخورد كرد و - هم‌چون برخى نويسندگان - اين نتيجه را گرفت كه ولايت سياسى فقيه ، حكومت ظالمه غير مشروعه است ! « 2 » 3 - 3 . گزارشى به نقل از شيخ آقا بزرگ تهرانى يكى از نويسندگان معاصر ، گزارش‌هايى را از شيخ آقا بزرگ تهرانى ( تراجم‌نويس مشهور و از شاگردان آخوند خراسانى ) در بارهء مخالفت آخوند نسبت به عملى شدن حاكميت سياسى فقها ذكر كرده است . آقاى اكبر ثبوّت ( نوادهء برادر شيخ آقا بزرگ تهرانى ) از شيخ آقا بزرگ تهرانى ، نقل مىكند كه آخوند خراسانى در زمان مشروطه ، در برخى جلسات ، در پاسخ به برخى انتقادات و پيشنهاداتى كه از سوى مخالفان مشروطه يا موافقان مشروطه مطرح مىشد ، به ذكر مفاسدِ عملى حاكميت سياسى فقيهان پرداخته و آن را نپذيرفته است . « 3 »

--> ( 1 ) . همان جا ( 2 ) . ر . ك : مجموعه مقالات همايش بررسى مبانى فكرى و اجتماعى مشروطيّت ايران ، بزرگ‌داشت آية اللَّه محمّد كاظم خراسانى ، ص 229 - 233 « انديشه سياسى آخوند خراسانى » ، محسن كديور . البته اگر بر ظاهر عبارت نيز جمود داشته باشيم ، باز هم نتيجهء مذكور گرفته نمىشود ؛ زيرا اوّلًا ، حكومت غير مشروعهء عادله ، « نظير مشروطه » دانسته شده است و طبيعتاً اقسام و نظاير ديگرى مىتواند داشته باشد ؛ ثانياً ، در حكومت ظالمه ، حاكم ، خودسر و مطلق العنان است . در حالى كه حكومت فقيه ، مطلقه نيست ، بلكه در چارچوب شريعت و فقه است و عدالت به عنوان يكى از شرايط اصلى فقيهِ حاكم ، نيروى درونى كنترل‌كننده و مانع از خودسرى و ظلم است ( 3 ) . حيات سياسى ، اجتماعى و فرهنگى آخوند خراسانى ، ص 539 - 553 ؛ « مصاحبه با آقاى اكبر ثبوّت » ؛ ماه‌نامهء آفتاب ، ش 25 ( اردىبهشت 1382 ) ، ص 8 و 9 « انقلاب مشروطه و روحانيت » ، مصطفى تاج‌زاده ، ( آقاى تاج‌زاده ، مطالب را به نقل از « دوستى فاضل ، ذكر كرده است » كه با توجّه به قرائن و شواهد ، منظور آقاى اكبر ثبوّت است ) ؛ مجموعه مقالات همايش بررسى مبانى فكرى و اجتماعى مشروطيّت ايران : بزرگ‌داشت آية اللَّه محمّد كاظم خراسانى ، ص 250 و 259 ، « انديشهء سياسى آخوند خراسانى » ، محسن كديور ( آقاى كديور ، با ذكر نام آقاى ثبوّت ، صرفاً اشاره به گزارش يك جلسه ميان ميرزا محمّد حسين نائينى و آخوند خراسانى و اين كه آخوند خراسانى « افزون از ده دليل » در مقابل پيشنهاد ميرزاى نائينى در بارهء حاكميت سياسى فقيهان آورده ، كرده است . امّا متن دلايل منتسب به آخوند را ذكر نكرده است ) ؛ جزوهء « آراى آخوند خراسانى صاحب كفاية الأصول پيرامون تشكيل حكومت اسلامى » ، اكبر ثبوّت . غير از چهار منبع مذكور ، از آقاى ثبوّت در برخى نشريات نيز مطالبى در بارهء آخوند خراسانى مطرح شده ، سخن از انتشار كتابى در بارهء ديدگاه‌هاى آخوند خراسانى به ميان آمده است ( به عنوان نمونه ، ر . ك : شهروند امروز ، ش 58 ، 20 مرداد 1387 ، ص 114 و 115 ، « داستان شيخ و آخوند ؛ نقش فضل اللَّه نورى و ملا محمّد كاظم خراسانى در جنبش مشروطه » ، اكبر ثبوّت ) . هم‌چنين يكى از افرادى كه با آقاى ثبوّت مصاحبه كرده است ، در بارهء كتاب در دست تدوين وى در بارهء آخوند خراسانى ، چنين مىنويسد : « ايشان خاطرات و مطالعات خود را در بارهء مرحوم آخوند خراسانى و شاگردان آن بزرگوار در مجموعه‌اى در بيش از 300 صفحه نگاشته بودند كه حدوداً نيمى از آن مربوط به مرحوم آخوند خراسانى و افكار وى بود » ( حيات سياسى ، اجتماعى و فرهنگى آخوند خراسانى ، ص 509 ، « مصاحبه با آقاى اكبر ثبوّت » )